Çok dil bir millet

19 Haziran 2009

Tam bir sene önce şu günlerde “batsın bu dünya” deyip Etiyopya’ya gitmiştim, belki dönerim belki dönmem hesabı. Çok dağlık, ulaşımı zor, koca bir ülke. “Beyaz adam gitmez” dedikleri yerleri aradım, oralarda biraz dolandım. Kuzeyin dağlarında, 11. yüzyıldan kalma bir mağara manastırında birkaç gün papazların misafiri oldum, ruhumu dinlendirdim. Arada üç beş kelime Amharice öğrendim, yazısını da iyi kötü söktüm.

Amhari, yediyüz yıl boyunca Habeş imparatorluğunun egemen halkının dili olmuş. Halâ daha yüzde doksan oranında devlet dili, medya dili. Yirmi milyon kişinin anadili, kalan elli milyonun da okumuş kesimi bu dili biliyor. Yaşayan Sami dilleri arasında Arapçadan sonra en çok nüfusa sahip, o açıdan önemli.

Kuzeyde farklı bir Sami dili olan Tigrinya dili konuşuluyor. Tigray’lar biraz buranın Kürtleri oluyor; aşiret yapıları, isyanları, dik duruşları, oynak müzikleri meşhur. 1980’lerde TPLF isimli bir gerilla örgütü kurup ortalığı kasmış kavurmuşlar. Sonra komik bir şey olmuş. TPLF bölünmüş. Bir yarısı kuzeyde bağımsızlık ilan edip Eritrea devletini kurmuş. Öbür yarısı başkent Addis Ababa’da iktidarı ele geçirmiş. 1991’den beri Etiyopya lideri olan Meles Zenawi TPLF’nin kurucularından biri. (Öbür kurucu halen Eritrea lideri; Doğu Perinçek’le Halil Berktay gibi savaşıyorlar.)

Zenawi iktidara gelince ilk iş anayasayı değiştirmiş, Amhara ulusunun egemenliğine son verecek adımları atmış. Bu meyanda Etiyopya’daki tüm dilleri anayasal güvence altına almışlar. Halen memlekette resmen tanınan 84 (seksendört) dil var, hepsinin anadilde eğitim hakkı, temsil hakkı filan garantili. Didim didim didiştikleri konu ne dersiniz? Batı Gurage dilleri tek dil mi sayılacak, ayrı ayrı mı sayılacak? Tigre dili Tigrinya’nın lehçesi midir ayrı dil midir? Tanıdık mevzular.

Nüfusça en büyük grup Oromolar, Harf Devrimi yapıp Latin alfabesine geçmişler. Başkentin on kilometre dışına çıkınca birden kıvırcık Amhari yazısı bitiyor, “Oromoo Yuunversitii” gibi tabelalar başlıyor. “Yaşasın Çağdaş Yaşam!” duygusuna kapılıyorsun.

Ülkede Müslüman kültürünün tarihi merkezi Harar kenti. Orada Hararidili var, Arap alfabesiyle yazılan bir başka Sami dili. Harar’in ileri gelen ailelerinin hepsi, bin beş yüz küsur yılında Kanuni Sultan Süleyman’ın buraya gönderdiği bir gemi dolusu Osmanlı askerinin soyundan olduklarını söylüyorlar, ama doğru ama yanlış bilmem. Bizim elçilik de bunları pek sevmiş, elçilik personelinin hepsi Harar’lıymış.