Paradise

26 Haziran 2009

Parádeisos Pers kralının etrafı duvarla çevrili cennet misali bahçeleriymiş. MÖ 399 yılında İran’da deli bir maceraya girişen, sonra da bunun kitabını yazan Atina’lı tarihçi ve komutan Ksenofon bundan ilk kez söz ediyor. Eski Farsça sözcük *paridaeza olmalı diyorlar. Eski Farsçadan günümüze kalan yazı hazinesi pek kısıtlı olduğundan elde orijinali yok, Yunanlının dediğiyle yetinmek zorundayız. Pari- “çepeçevre” demek, İngilizcesi around. Farsça perakende, perçem, perçin, perdaht, perende, filan+perest, falan+perver, pergel, perişan, pervane, pervaz vb. sözcüklerinde bu edat geçer. Daeza ise duvar veya sur. Yeni Farsça dîz şekli Türkçede de kullanılır, hisar demektir, hisar komutanına dizdar denir. Dizdaroğlu diye soyadı bile var. Öbür dizle alakası yok.

Geçiyoruz MS 1. yüzyıla, parádeisos bu sefer İncil’de karşımıza çıkıyor Aramice gannetâ çevirisi olarak. Bu da saklı bahçe demek, “etrafını duvarla çevirmek, tahkim etmek, saklamak” anlamına gelen g-n-n kökünden. Yahudilikte bu kavram yok, ama doğru yolu seçen müminlere tanrının vaadettiği bir mucizevi bahçeden Hz. İsa sık sık söz eder, bu bahçe o bahçe. Benzer bir bahçe, daha ayrıntılı servislerle donatılmış olarak, İslami mitolojide de mevcuttur yanılmıyorsam. G > C kuralından daha önce kaç defa söz ettim.

Yunancadan Latinceye paradisus, oradan Fransızca paradis (son hece düşer), İngilizce paradise (uzun /i/ 16. yüzyıldan sonra /ay/ okunur), Almanca Paradies, İspanyolca paraíso (iki sesli arasına gelen yumuşak sessiz düşer) vb. Hepsi cennet demek. Ama modern kullanımdan neredeyse düşmüş de olsa ikinci anlamın izi halâ durur, dört yanı yüksek duvarla çevrili Ortaçağ usulü iç bahçelere paradise garden yahut jardin de paradis denir. Bahçe tasarımı, peyzaj vs. işleriyle uğraşmış olanlar bilir.

Ermenice pardêz bahçedir, sözcüğün Orta Farsça (Pehlevice) biçiminden gelir, Batı Ermenicesinde bardez olur. Erzurum’un Şenkaya ilçesinin eski adı buydu.[1]Bir de İzmit’e yakın Bardizag var, şimdi Bahçecik etmişler, babaannemgiller oralıdır.

[1]Bardez/Bardız Şenkaya değilmiş, onun 16 km. güneyindeki tarihî kasabaymış. İsmini Gaziler yapmışlar. Son yıllarda eski isme geri dönüldüğü bilgisini verdiler, ama karayolu haritalarında Bardız değil Gaziler geçiyor.