Pehlivan

25 Temmuz 2009

Farsça pehlevân = yiğit, kahraman, cengâver. Fars edebiyatının başyapıtı olan Şahname baştan aşağı pehlevan menkıbeleriyle doludur, pehlevanların en meşhuru da pehlevan-ı cihân Zal oğlu Rüstem’dir. Bunlar güreşçi filan değil, yanlış anlamayın, Zabulistan ve Sistan ülkelerinin hükümdarları, şahlar şahı Cemşid soyundan gelme, şehir ve saray sahibi soylu kişiler. Türkiye’de çayır güreşçilerine pehlevan veya pehlüvan adı verilmesi Osmanlı döneminde çıkmış, biraz amigoluk kokan bir uygulamadır. Frenkçede champion sözcüğü de aynı evrimi gösterir; aslı “savaşçı, cengâver” iken zamanla güreşçi yahut döğüş sporu yapan kişi, en sonunda da herhangi bir sporda başa güreşen kişi anlamını kazanır.

Klasik ve modern Farsçada bu kelimeyi kesip biçmek, analiz etmek mümkün değil. Ama Pehlevî adı verilen İslamöncesi Fars diline gittiğimizde iş netleşmeye başlıyor: pahlûm soylu, asilzade, pahlavân bunun çoğulu, “soylular”, pahlavîk de “soylulara ait, soylular gibi” anlamında sıfat. Pehlevî dili demek, aristokrat lisanı demek. İslamiyetin ilk devrinde eski İran yönetici sınıfının kullandığı edebi dile bu ad verilmiş.

Bundan bir basamak daha geriye gidince bu sefer sürprizle karşılaşıyoruz. MÖ 250’lerde İran’ı istila edip MS 200’lere dek beş asra yakın egemenlik kuran bir halk vardır, İran’ın doğusunda bir yerlerden gelirler, Farsçadan başka bir tür İrani dil konuşurlar. Yunan-Roma kaynaklarında isimleri Parth’lar, doğu kaynaklarında ise Eşkâniler diye geçer. Kendilerine verdikleri isim tekil Parthâma, çoğul parthavâna’dır. İki tane de dil kuralımız var elde: bir kere eski İran dillerindeki /th/ sesi Orta ve Yeni Farsçada daima /h/ olur, ikincisi /r/ sesi çoğu zaman /l/ye dönüşür. L ile h’nin yer değiştirmesi de doğal bir telaffuz olayı, öbür türlü söylemesi zor çünkü.

Bu Parth’lar yahut Eşkâniler belli ki memlekette bir tür yönetici zümre oluşturmuşlar, her vilayetin başına bunlardan biri oturmuş, sülale kurmuş. Hatta Ermenilerin ikinci kral hanedanı da Parth soyundan Arşak’ın oğullarıdır. Sonraki devirde bu eski beylerin adı “hanedan sahibi kişi” anlamında genelleştirilmiş. Derken cengâver şövalye, en son da yağlı don giyip birbirinin orasını burasını elleyen adam anlamına tenzil-i rütbe etmiş. Nereden nereye!